ใครควรตรวจไวรัสตับอักเสบบีและซี? คนที่มีญาติสายตรงเป็นไวรัสตับอักเสบบีหรือมะเร็งตับ คนที่ค่าตับผิดปกติ คนที่เคยมีพฤติกรรมเสี่ยงต่อเลือดและสารคัดหลั่ง คนที่เกิดก่อนปี พ.ศ. 2535 และคนที่เคยรับเลือดก่อนปี พ.ศ. 2533 ควรปรึกษาแพทย์เพื่อเจาะเลือด การตรวจไวรัสตับอักเสบบีใช้ค่า HBsAg ส่วนไวรัสตับอักเสบซีใช้ค่า Anti-HCV
ทำไมต้องตรวจ ทั้งที่ยังรู้สึกแข็งแรงดี
ตับเป็นอวัยวะที่ทนทานและไม่ค่อยส่งเสียงเตือน เมื่อไวรัสเข้าไปอยู่ในตับ หลายคนไม่รู้สึกผิดปกติอะไรเลยเป็นเวลาหลายปี แต่ในช่วงนั้นเซลล์ตับอาจถูกทำลายอย่างช้า ๆ และเกิดเนื้อเยื่อพังผืดสะสมมากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อพังผืดสะสมมากพอ ตับจะแข็งและทำงานได้แย่ลง เรียกว่า ภาวะตับแข็ง ซึ่งเป็นพื้นฐานของมะเร็งตับในผู้ป่วยจำนวนไม่น้อย สิ่งที่น่าเสียดายคือหลายรายรู้ตัวตอนที่ตับเสียหายมากแล้ว ทั้งที่ถ้าตรวจพบเร็วก็มีทางดูแลและรักษาได้ การตรวจเลือดครั้งเดียวจึงเป็นวิธีที่ง่ายที่สุดในการเปิดไฟให้เห็นสิ่งที่ซ่อนอยู่
ไวรัสตับอักเสบบี (HBV) ติดง่ายกว่าที่คิด แต่ป้องกันได้
ติดต่อได้อย่างไร เชื้อไวรัสบีอยู่ในเลือดและสารคัดหลั่ง จึงแพร่ได้หลายช่องทาง ได้แก่
- เลือดและผลิตภัณฑ์จากเลือด
- เพศสัมพันธ์ที่ไม่ป้องกัน
- เข็มหรืออุปกรณ์ที่ใช้ร่วมกัน รวมถึงเข็มฉีดยาเสพติด เข็มสัก และอุปกรณ์เจาะตามร่างกาย
- การถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกระหว่างตั้งครรภ์หรือคลอด
อาการเป็นอย่างไร ผู้ติดเชื้อมี 2 รูปแบบหลัก
- แบบเฉียบพลัน บางคนมีอาการชัดเจน เช่น ปวดเมื้อยตัว ไม่อยากอาหาร เพลีย มีไข้เล็กน้อย คลื่นไส้ อาเจียน ตัวเหลืองและตาเหลือง อาการมักค่อย ๆ ดีขึ้นภายใน 2-3 สัปดาห์ ผู้ใหญ่ส่วนใหญ่จะกำจัดเชื้อได้เองและมีภูมิคุ้มกันต่อไป
- แบบเรื้อรัง หากร่างกายกำจัดไวรัสไม่หมด เชื้อจะค้างอยู่ในตับและก่อให้เกิดการอักเสบต่อเนื่อง ผู้ป่วยกลุ่มนี้มักไม่มีอาการเลย หลายคนทราบผลโดยบังเอิญจากการตรวจสุขภาพประจำปีหรือตอนบริจาคเลือด
ไวรัสตับอักเสบซี (HCV) ภัยเงียบ ที่ใช้เวลาหลายสิบปี
ไวรัสตับอักเสบซีเป็นไวรัสชนิดอาร์เอ็นเอ (RNA) แบ่งเป็น 6 สายพันธุ์ สายพันธุ์ที่พบบ่อยคือสายพันธุ์ 2 และ 3 ความแตกต่างของสายพันธุ์ไม่ได้บอกว่าโรครุนแรงแค่ไหน แต่แพทย์ใช้ประกอบการเลือกแนวทางรักษา
ติดต่ออย่างไร และไม่ติดต่ออย่างไร
เส้นทางของโรค
หลังรับเชื้อ ไวรัสจะฟักตัวประมาณ 6-8 สัปดาห์ มีเพียงราว 10-15% ที่มีอาการให้เห็น เช่น ตัวเหลือง ตาเหลือง เพลีย เบื่ออาหาร ส่วนที่เหลือไม่รู้ตัวเลย โรคจึงกลายเป็นเรื้อรังได้โดยไม่มีใครสังเกต และอาจใช้เวลา 10-30 ปีกว่าจะพัฒนาเป็นตับแข็ง บางรายมาพบแพทย์ตอนอยู่ในระยะท้ายของตับแข็งแล้ว ข่าวดี คือ ปัจจุบันมียาต้านไวรัสซีที่ได้ผลดีมาก แต่ต้องรู้ก่อนว่าติดเชื้อจึงจะได้รับการรักษา
เปรียบเทียบไวรัสตับอักเสบบี กับ ซี
ใครควรตรวจไวรัสตับอักเสบบี
แพทย์จะเจาะเลือดตรวจ HBsAg เพื่อดูว่ามีเชื้ออยู่หรือไม่ ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการตรวจหากเข้าข่ายข้อใดข้อหนึ่ง
- มีประวัติครอบครัว ได้แก่ พ่อ แม่ พี่น้องร่วมท้อง หรือพี่น้องฝั่งแม่ เป็นไวรัสตับอักเสบบีหรือมะเร็งตับ
- ค่าตับผิดปกติ หรือแพทย์สงสัยภาวะตับแข็ง เพราะไวรัสบีเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของโรคตับ และปัจจุบันมีแนวทางรักษา
- เคยมีพฤติกรรมเสี่ยง เช่น ใช้ยาเสพติดชนิดฉีด สักตามตัว หรือมีคู่นอนหลายคน
- เกิดก่อนปี พ.ศ. 2535 ซึ่งเป็นช่วงก่อนที่การฉีดวัคซีนไวรัสตับอักเสบบีจะครอบคลุม หรือคนที่กังวลเรื่องนี้
เคล็ดลับ: ควรขอตรวจ "ภูมิคุ้มกัน" ควบคู่กับตัวเชื้อ ถ้าผลออกมาว่าไม่ติดเชื้อและยังไม่มีภูมิ แพทย์จะได้ฉีดวัคซีนให้ต่อได้ทันที ประหยัดเวลาไปหนึ่งรอบ
ใครควรตรวจไวรัสตับอักเสบซี
การตรวจเบื้องต้นคือ Anti-HCV ถ้าผลเป็นบวก แพทย์จะตรวจยืนยันอีกขั้นเพื่อดูว่ายังมีเชื้ออยู่จริงหรือไม่ จึงไม่ต้องตกใจกับผลบวกครั้งแรก โดยกลุ่มที่ควรได้รับการตรวจ ได้แก่
- เคยรับเลือด เกล็ดเลือด หรือส่วนประกอบของเลือดก่อนปี พ.ศ. 2533
- เคยมีพฤติกรรมเสี่ยง เช่น ใช้ยาเสพติดชนิดฉีด สักตามร่างกาย หรือมีเพศสัมพันธ์เสี่ยงหลายครั้ง
- ค่าตับผิดปกติ หรือแพทย์สงสัยภาวะตับแข็ง
วิธีลดความเสี่ยงติดเชื้อ
ทั้งไวรัสบีและซีมีหลักป้องกันที่ใกล้เคียงกัน ได้แก่
- ไม่ใช้ของมีคมร่วมกัน เช่น มีดโกน กรรไกรตัดเล็บ แปรงสีฟัน ที่อาจมีเลือดติดอยู่
- เลือกร้านสักและเจาะที่ปลอดภัย ใช้อุปกรณ์ที่ผ่านการฆ่าเชื้อหรือใช้ครั้งเดียวทิ้ง
- ไม่ใช้เข็มร่วมกัน เด็ดขาด
- ใช้ถุงยางอนามัย ทุกครั้งที่มีเพศสัมพันธ์
- บุคลากรทางการแพทย์ ควรสวมถุงมือ แว่นป้องกัน และชุดคลุม เมื่อต้องสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่ง
หญิงตั้งครรภ์ที่ติดเชื้อไวรัสบี
ควรพบแพทย์เพื่อประเมินปริมาณไวรัส หากไวรัสสูง แพทย์อาจให้ยาต้านไวรัสในช่วงประมาณ 3 เดือนก่อนคลอด และทารกจะได้รับทั้งวัคซีนและภูมิคุ้มกันสำเร็จรูป (HBIG) ตั้งแต่แรกเกิด เพื่อลดโอกาสที่เชื้อจะถ่ายทอดสู่ลูก
วัคซีนไวรัสตับอักเสบบี ฉีด 3 เข็ม ป้องกันได้ยาว
วัคซีนไวรัสตับอักเสบบีมีประสิทธิภาพดี ฉีดครบ 3 เข็มช่วยสร้างภูมิคุ้มกันที่คุ้มครองได้ยาวนานหลายปี ส่วน วัคซีนไวรัสตับอักเสบซียังไม่มีใช้ อยู่ในขั้นการวิจัย ดังนั้นสำหรับไวรัสซี การหลีกเลี่ยงพฤติกรรมเสี่ยงและการตรวจคัดกรองจึงสำคัญมาก โดบกลุ่มที่ควรได้รับวัคซีนไวรัสตับอักเสบบี ได้แก่
- คนในครอบครัวของผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบบี
- คู่สมรสของผู้ติดเชื้อ
- ทารกที่เกิดจากแม่ติดเชื้อ
- บุคลากรทางการแพทย์
- ผู้ป่วยไตวายเรื้อรังที่ต้องฟอกไต
- ผู้ใช้ยาเสพติดชนิดฉีด
- ผู้ที่ต้องใช้ยากดภูมิคุ้มกัน
ไวรัสตับอักเสบบีและซีมักไม่แสดงอาการ แต่สามารถนำไปสู่ตับแข็งและมะเร็งตับได้ หากเข้าข่ายกลุ่มเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์และเจาะเลือดเร็วที่สุด เพราะยิ่งพบเร็วยิ่งดูแลตับได้ทัน
ช่องทางการนัดหมายและสอบถามรายละเอียด
- Facebook Fanpage: Nakornthon 2 Hospital
- LINE Official: @nakornthon2
- โทร: 02-898-9999
คำถามที่พบบ่อยไวรัสตับอักเสบบีและซี (FAQs)
Q: ไม่มีอาการเลย ยังจำเป็นต้องตรวจไวรัสตับอักเสบบีและซีไหม
A: จำเป็นถ้าอยู่ในกลุ่มเสี่ยง เพราะทั้งสองโรคมักไม่แสดงอาการในระยะแรกหรือระยะเรื้อรัง การตรวจเลือดเป็นวิธีเดียวที่จะรู้ว่ามีเชื้ออยู่หรือไม่ ผู้ติดเชื้อจำนวนมากทราบผลโดยบังเอิญจากการตรวจสุขภาพ
Q: ไวรัสตับอักเสบซีติดต่อทางการกินอาหารหรือใช้ภาชนะร่วมกันได้หรือไม่?
A: ไม่ได้ ไวรัสตับอักเสบซีติดต่อผ่านเลือดและเพศสัมพันธ์เป็นหลัก ไม่ติดทางการไอ จาม กินอาหารหรือดื่มน้ำร่วมกัน และไม่ติดจากการใช้ถ้วยชามร่วมกัน อย่างไรก็ตาม ของใช้ที่อาจปนเปื้อนเลือด เช่น มีดโกน ไม่ควรใช้ร่วมกัน
Q: มีวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบบีและซีทั้งคู่หรือไม่?
A: มีเฉพาะไวรัสตับอักเสบบี โดยฉีด 3 เข็มเพื่อสร้างภูมิคุ้มกันระยะยาว ส่วนไวรัสตับอักเสบซียังไม่มีวัคซีนใช้ในปัจจุบัน จึงต้องอาศัยการป้องกันพฤติกรรมเสี่ยงและการตรวจคัดกรอง
